Que capacidade ten a literatura, a escrita, para modificar a realidade e transformar as nosas vidas? É a literatura un frente máis na loita polo cambio social? Debe a literatura comprometerse na mellora da sociedade, poñerse do lado d@s humildes, dar voz ás causas xustas que precisan ser divulgadas? Estas e outras cuestións similares, que forman parte dos clásicos debates que se dan arredor dos binomios cultura-sociedade e literatura-sociedade, teñen sido abordadas historicamente desde moi diversas posicións e dan pé á nova mostra que poñemos en marcha na Biblioteca Ágora, baixo o nome “Libros para cambiar o mundo”. 

Achegámonos nela a obras -novela, poesía, teatro, banda deseñada- que hoxe teñen capacidade de remover a conciencia dos lectores, que non rexeitan a intervención social ou que abren o campo da literatura política moito máis alá do que son as estreitas marxes da escrita “sobre política“.  Damos xa aquí cun dos primeiros debates. Porque literatura comprometida, que vén sendo? Se falar para sinalar unha inxustiza é comprometerse en favor da vítima, non facelo non é  unha maneira de comprometerse en favor -de forma máis ou menos consciente- do causante?  E mesmo, que contidos entran na literatura política e cales non? O mundo do traballo, a familia, as relacións humanas, as dominacións de clase, a relixión, a raza, as relacións afectivas, …? Quen delimita o que entra ou non na consideración de literatura comprometida?

Apostarmos por unha visión claramente integradora de todo o social no campo da literatura “política” é unha das nosas decisións. Escollemos obras que conmoven, emocionan, epatan, chaman á acción, fan reflexionar, etc sobre a nosa vida en sociedade, e que alcanzan todos os aspectos da mesma, do amor (non está condicionado tamén polos contextos sociais e  económicos nos que se dá e polos hábitos e costumes que conforman o “sentido común/polícia moral” do territorio-cultura no que se produce?) ao activismo político (sexa do signo que sexa). Non aceptamos, pois, visións reducionistas, nin a caricatura reaccionaria de quen, tendo na súa man a capacidade para prescribir as regras do marco de xogo, o fai nun sentido contrario ao que nos interesa. Literatura comprometida non debe ser sinónimo de posicións políticas de esquerdas, ou de realismo social, ou de contidos de carácter abertamente “partidario” ou mesmo panfletario.

“Este problema pendular no se ha debido creo yo, a la torpeza de los novelistas políticos, sino a cómo están distribuidas las posiciones. Cuando más débil es una posición, menos capacidad tiene para elegir el campo de batalla: el campo se lo impone el canon dominante” di ao respecto Belén Gopegui, autora española de quen, á marxe da súa creación de ficción, recomendamos a leitura do ensaio Un pistoletazo en medio de un concierto. Acerca de escribir de política en una novela. Sobre a literatura desta autora sinala Luis Martín-Cabrera que “la poética de su narrativa da cuenta de una lucha de clases que no termina todavía y recuerda que la cultura es más un campo de batalla que un jardín francés” e que as súas son novelas que buscan romper “no sólo el hielo del alma, sino también las vitrinas del lugar donde todo se vende, novelas del otro lado, de allí donde se admite que las reglas podrían ser distintas: novelas que no ocurran en la urna de cristal de los sentimientos protegidos, los valores aceptados, la sumisión sin resto de melancolía”.

Nesa perspectiva ampla do que consideramos “político” é que nos situamos para a escolla dos contidos da nosa mostra. Por suposto, a compoñente subxectiva de cada leitor ou leitora e a súa propia posición ideolóxica -á marxe de que esta sexa máis ou menos consciente/explícita- son elementos determinantes á hora de marcar o que forma parte ou non dun campo de significado tan difícil de delimitar. E nós non somos inmunes, nin queremos selo, a esta cuestión. Cada persoa, en función dos seus (pre)xuízos e experiencias, faría posiblemente unha selección diferente. A nosa é  simplemente unha das moitísimas posibles.

Mais vaiamos ao concreto. Que van atopar os nosos usuarios e usuarias na mostra? Thoreau, Tabucchi, Saramago, Ferrín, Steinbeck, Gopegui, Pepetela, Reimóndez, Woolf, Lema, Benedetti,  Vidal Bolaño, Albahari, Darwish, Camus, Brecht, Sampedro, Pavese, Boll, Riveiro Coello, Brieva, Belli, … A listaxe de autoras e autores é longa e a variedade de contidos tamén. Novela, poesía, ensaio, banda deseñada, obras para adultos e obras para público infantil, …

A mostra vai estar a disposición das e dos usuarios do 10 de xuño ao 20 de xullo. Ao tempo que vos convidamos a vir pola Biblioteca Ágora, animámosvos tamén a facer as vosas suxestións nas redes sociais, empregando para elo o hashtag #paracambiaromundo

Estas son algunhas das nosas propostas de leitura:

Eu violei o lobo feroz, Teresa Moure
En vías de extinción, María Reimóndez
As uvas da ira, John Steinbeck
Ensaio sobre a cegueira, José Saramago
Gotz e Meyer, David Albahari
Dias y noches de amor y de guerra, Eduardo Galeano
La sonrisa etrusca, José Luís Sampedro
El lado frío de la almohada, Belén Gopegui

Animádesvos a facer as vosas?

Se as sociedades não se deixam transformar pela literatura, ainda que esta, numa ou noutra ocasiões, possa ter tido nas sociedades alguma superficial influência; se, pelo contrário, é a literatura a que se encontra permanentemente assediada por sociedades, como são estas de hoje, que não lhe exigem mais do que as fáceis variantes duma mesma anestesia do espírito que se chamam frivolidade e brutalidade – como poderemos nós, sem esquecer as lições do passado e as insuficiências de uma reflexão dicotómica que se limitaria a fazer-nos viajar entre a hipótese, nunca satisfatoriamente verificada, de uma literatura agente de transformações sociais, e a evidência de uma literatura, outra, esta, que parece não ser capaz de fazer mais do que recolher os destroços e enterrar as vítimas das batalhas sociais, como poderemos nós, insisto, ainda que provocando a troça das futilidades mundanas e o escárnio do senhores do mundo, voltar a um debate sobre literatura e compromisso, sem parecer que estamos falando de restos fósseis?

José Saramago